ANG MANGKUKULAM

KAIIBIS namin ni PO1 Marcelo Alcantara sa Pamilihang Bayan ng Naguilian buhat sa sinakyang traysikel nang marinig ang pagtitili ng isang ale. Isang kabataang lalaki ang itinuturo nito. Hinablot daw ng naturang kabataan ang kanyang bag.
Hindi man naka-duty, at kahit hindi siguro mga alagad ng batas, gagawin at gagawin namin ni Selong, tawag ko kay PO1 Alcantara, ang aming ginawa. Hinabol namin ang lalaki. Kaso, sa isang likuan sa hanay ng mga stall ng dry goods ay isang seksi at napakagandang dalaga ang sa kasamaang-palad ay nabunggo ni Selong. Kaya ako na lamang ang humabol sa isnatser na nakorner ko rin sa hindi kalayuan.
Naibalik sa ale (na siya palang proprietress ng Villaruz Grocery, ang pinakamalaking groserya sa bayan) ang bag na ang laman ay mahigit sa isandaang libong piso at ilang mahahalagang dokumento. Bilang gantimpala sa aking kabayanihan, sampung lilibuin ang ipinilit nitong tanggapin ko ngunit magalang kong tinanggihan. Sabi ko, “Sapat na po sa akin ang sinasahud kong nagmumula sa mga binabayaran n’yong tax. Maraming salamat na lamang po.”
Pero sadyang makulit ang ale. Sumama ito nang magtungo ako sa district hospital kung saan isinugod ni Selong ang nabunggong dalaga. Pumutok daw kasi ang ulo niyon. Nawalan ng malay.
Seryoso ang ale. Sinagot niya lahat ang gastos sa ospital. At nang talagang hindi maipilit ang pabuyang sampu’y libo’y isang gift check na lamang na nagkakahalaga ng limang libong piso ang iniwan nito para sa wala pa ring malay na dalaga. Danyos-perwisyo, aniya, sa kaabalahang naidulot ng insedente.
Hapon na, bandang alas-kuwatro, nang payagan ng ospital na ilabas namin ang dalaga na nalaman naming Sinamar ang pangalan. Nagpakatanggi-tanggi ito sa alok ni Selong na ihatid namin sa kanila pero nanaig ang gusto ng huli.
Nakumpirma namin mula sa mga tsuper ng traysikel sa labas ng ospital na totoo ang kanyang mga alibi. Napakalayo. Lubak-lubak. At nakakatakot sa Sinurong-baka, ang pinakaliblib na sitio ng Suguidan Sur, kung saan nakatira si Sinamar. Sa halagang tatlundaang piso’y nakakuha kami sa wakas ng masasakyan matapos kaming tanggihan ng kung ilang tsuper sa unang alok na dalawandaang pisong arkila.
Matapos bumaba sa dulo ng kalsada’y mahigit isang oras pa kaming naglakad bago narating ang kubo ni Sinamar na mag-isang nakatayo sa halos pinakatuktok nang bahagi bundok. Kubo iyon sa tunay na kahulugan ng kubo. Pawid ang bubong, sawaling kawayan ang dinding. Ang salas ay siya na ring kuwarto at kusina. Maliban sa nakasugang native na baboy malapit sa batalan, wala na kaming ibang naratnan doon.
Maraming katanungan ang gusto ko sanang itanong sa dalaga ngunit pinili kong sa isip ko na lamang ang mga iyon. Bakit mag-isa lamang niya roon? Nasaan ang kanyang mga kapamilya? Kung ibabase sa kanyang mukha, humigit kumulang ay biente anyos lamang niya. Napakadelikado at nakapagtataka sa isang katulad niya ang mag-isang tumira roon!
Matapos ang kung ilang pasimpleng pagsiko kay Selong sabay turo ng aking wrist watch (magkatabi kami sa isang mahabang bangko), sa wakas ay naalala ring hindi kami taga-roon. Isiningit nito ang pamamaalam matapos ang ilan pang magiliw na pangungusap. Pagkalabas ng kubo’y ano’t nagbitiw pa ng pangakong babalik kami kinabukasan ng gabi upang kumustahin ang lagay ng dalaga.
Iba ang naging basa ko sa ngiti ni Sinamar noong kumaway ito bilang ganti sa kaway ni Selong.
Pabalik sa baya’y inabot kami ng gabi sa daan. Mabuti na lamang at kabilugan noon ng buwan. Kung hindi, nagkaligaw-ligaw kaming tiyak! Sa malayo, buhat sa magkakalayong mga bahay na pawang gasera lamang ang tumatanglaw ay dinig namin ang walang katapusang alulong ng mga aso.
Mga dalawandaang metro bago ng kalsada’y isang matandang pag-asawahan ang aming nasalubong. Nakasakay ang lalaki sa kalabaw, sa pasagad (kariton) namang hinihila ng hayop ang babae. Nang magkatapat, pinahinto ng lalaki ang kalabaw. Nakisindi ito ng tabako mula sa sigarilyo ni Selong.
Palitan ng kung ilang tanong pagkatapos. Sa liwanag ng buwa’y hindi nailingid ng matatanda ang lumarawang takot sa kani-kanilang mukha pagkarinig ng pangalang Sinamar. Binalaan kaming habang maaga ay lumayo sa kanya para sa aming kaligtasan.
“Mangkukulam ang babaeng ‘yon,” may panginginig sa boses ng matandang lalaki. “Iyon nang mukha niyang iyon ang namulatan ko. Aba’y halos sietenta na ako, huh! Pero siya, nanatiling bata.”
“Maitanong ko lang, mga amang,” sabad ng matandang babae. “Kayo ba’y hindi taga-Naguilian at hindi n’yo alam ang kuwentong iyan ukol dito sa Sinurong-baka?”
Ako ang sumagot. “Taga-La Union din po kami ngunit hindi tagarito sa Naguilian. Mga pulis ho kami at bagong destino rito sa inyong bayan. Tatlong araw pa lamang po namin dito.”
NASA duty kinabukasan ay si Sinamar ang nasa isip ni Selong. Bumili siya ng mga prutas at isang bouquet ng rosas para sa dalaga.
Pagkahapunan, sinabihan akong maghanda dahil sasamahan ko kay Sinamar. Pagkabihis, hinanap ko at nilagyan ng mga bagong baterya ang aking Swiss flashlight. Pinuno ng bala ang aking service fire arm. Panghuli, isinuot ko ang rosary na bigay sa akin ni Ingrid, ang girlfriend ko.
Wala pang alas-siyete y media ay humaharurot na ang aming mga motorsiklo sa mga pilapil at mga kasukalan ng Sinurong-baka. Paakyat sa bundok, kung saan hindi na talaga puwede maski ang uri ng mga behikulong dala nami’y humanap kami ng bahay na pinag-iwanan ng mga iyon. Mula roon, mahigit isang kilometrong paakyat pa ang aming nilakad.
Malugod kaming pinapasok ng bagom-paligong dalaga sa kanyang kubo. (Pambihira, may mangkukulam bang ganito kaganda?) Isang itim na kandila, hindi gasera, ang tumatanglaw sa loob niyon.
Naghanap ako ng iba pang mga palatandaan.
Naghilom kaya agad? O hindi lang sapat ang liwanag ng kandila upang makita ko sa kanyang mukha ang bakas ng insedenteng nagdaan? Kahapon kasi ay may malaking bukol sa kanang pisngi niya. Isa iyon sa mga napuruhan, nalamog nang husto, nang tumalsik siya sanhi ng pagkabunggo ni Selong. Kung sa normal na tao, kukulangin ang isang linggo bago iyon gumaling.
Nagtama ang mga mata namin ni Sinamar.
Nakaintindi sa panay na pagsiko ni Selong, nagpaalam akong magpahangin sa labas. Kumidlat at kumulog. Pero teka, iba yata ang lamig ng hanging sumalubong sa akin pagkalabas ng pinto.
Dyuminggel ako malapit sa may batalan. Napansin ko, wala roon ang nakasugang native na baboy. Dinukot ko mula sa aking bulsa ang flashlight. Santisima, ayaw umilaw! Naintindihan ko ang pahiwatig ng hangin. Inilabas ko at ikinasa ang aking baril.
Masayang-masaya si Selong noong umuwi kami nang gabing iyon. Paano, sinagot na raw siya ng dalaga! Kaya sa mga sumunod na gabi ay siya na lamang ang nagpupunta sa Sinurong-baka.
Isang linggo pagkatapos, umaga pa lamang ay inabisuhan na ako ni Selong na samahan ko kay Sinamar kinagabihan. Andun na kami, kaharap na si Sinamar, nang malaman kong pamamanhikan na pala iyon. ( Kambal kami ni Selong pero ako ang unang ipinanganak. Gayong tutol sa mga pangyayari’y aywan ko kung bakit nila ako napapayag. Alam ko, kawalang paggalang iyon sa panig ng mga mapagmahal naming magulang na buhay pa naman. Gayong wala nang anak na papag-aralin, kami lamang ni Selong ang kanilang supling, kapwa pa rin sila kumakayod sa abrud para sa kinabukasan namin.)
Ang suma-total ng mga napagkasunduan? Una, sa sibil ang kasal. Ikalawa, isekreto. Apat lamang kaming dapat na makaalam; ako, ang mag-nobyo at ang elder na mangangasiwa, na si Sinamar na ang bahala. Ikatlo, aalis sa serbisyo si Selong. Ikaapat at panghuli, sa kubo ng nobya sa Sinurong-baka titira ang mag-asawa pagkatapos ng kasal.
Pauwi, pababa sa bundok ay isang trahedya ang nangyari. Natuklaw ng karasaen (isang uri ng makamandag na ahas) si Selong. Nakuha pa nitong bunutin ang baril at paputukan ang ahas ngunit ilang sandali lamang ay nauna pa itong nalagutan ng hininga kaysa sa serpente.
Tili ni Sinamar, na agad palang humabol pagkarinig ng mga putok ng baril, ang sunod na pumunit sa banal na katahimikan ng gabi. Sa kanyang napakataimtim at walang kasimpait na paghagulgol habang yakap ang nakahandusay na bangkay ng aking kakambal ay minsanang napawi ang lahat ng alinlangan ko sa kanya. Ibinalik namin sa kanyang kubo si Selong.
Doon, paghupa ng kanyang damdamin ay hinarap akong parang napaaawa. “Tapatin mo ako, Marshall. Iyong totoo, ano raw ako ayon sa mga tao sa aking paligid?”
Parang may biglang bumara sa aking lalamunan. “Isa ka raw mangkukulam!?”
“Naniniwala ka ba sa kanila?”
Iba ang isinagot ko. “Inibig ka ng aking kakambal sa kabila ng babala nilang dapat ka naming layuan. Naniniwala akong iniibig mo rin ang aking kakambal. Tama ba ako?”
Isang salamin ang iniabot niya sa akin. “Tingnan mo riyan ang aking repleksyon. Ano ang nakikita mo?”
Nakakikilabot na anyo ni Sinamar ang aking natunghan. Kumurap-kurap ako. Gusto kong magsalita, sagutin ang tanong niya, ngunit ayaw bumukas at gumalaw ng mga labi ko. Sa malayo, lumakas lalo ang alulong ng mga aso.
“Nagsasabi sila ng totoo. Isa nga akong mangkukulam. At oo, tama ka rin, ngayon lamang ako umibig ng ganito sa loob ng halos limandaang taon. Huwag kang mag-alala, bubuhayin ko si Selong. O paano, gabi na at may duty pa kayo bukas. Maiiwan dito si Selong ngunit siya ang gigising sa iyo bukas. Ihahatid ka ng aking alaga.”
Sumipol si Sinamar. Sa isang iglap, naroon na sa labas ng pintuan ang native na baboy. Sumipol uli ang dalaga at ang native na baboy ay nagsa-itim na kabayong sintaas ng sa pangarera. Bago lumabas, pinuntahan ko sa kanyang kinahihigaan si Selong. Matigas na siya.
“Malilimot lahat ni Selong ang mga nangyari ngayong gabi. Pakiusap, sa atin na lamang ang mga ito.”
Tumango ako. “Pangako.” Sumampa ako sa kabayo.
BOSES nga ni Selong kasabay ng sunud-sunod na katok sa pinto ang gumising sa akin kinabukasan. Mali-late na raw kami sa oras ng aming duty kapag hindi pa ako bumangon agad.
Maraming nangyaring kakaiba nang araw na iyon. Mag-a-alas-dies ay pila sa presinto ang tsuper na diumano’y kinutongan ni Selong. Iyong hindi nagbigay, kung hindi putok ang nguso ay may black-eye.
Bandang hapon, isang restoran ang itinawag na nilolooban. Isa ang kakambal ko sa mga rumesponde. Noong nakorner ang mga salarin, dalawa sila, ano’t basta na lamang sila pinagbabaril ni Selong! Dead on the spot ang dalawa.
Pinakagrabe ang nangyari kinagabihang dalawin namin si Sinamar. Gusto ni Selong na katalikin ang nobya sa harap ko. Nang sawayin, walang pangiming pinaputukan ako. Sa unang putok, kung hindi nakailag ay sapol ako sa puso. Kaliwang braso ko ang tinamaan, bali ang buto roon. Isa pang putok at kanang binti ko naman ang nasapol.
Humandusay ako.
Pinagbubugbog niya ang nobya pagkatapos. Nang hindi na makagalaw, hinubdan niya. Nakaibabaw ay malakas ang ungol ni Selong. Si Sinamar, lumuluha ay umuusal ng isang dasal na tanging “izrahm…kabraahm at amanahm…” lamang ang malinaw kong naintindihan.
Ilang sandali pa’y biglang napuno ng napakaitim na usok ang kubo. Noong maglaho ang usok, himalang naglaho rin lahat ang iniwang bakas ng mga nangyari. Hilom na ang mga tama ko. Si Selong, na nakadamit na, ay mahimbing na natutulog. Samantalang ang nakadamit na ring si Sinamar ay may kung anu-anong mga kemikal na pinaghahalu-halo sa isang itim na kopa.
Matapos dasalan ang kopa ng lenggwaheng noon ko lamang narinig, bumaling ito sa akin. Luhaan. “Patawad sa lahat ng kaguluhang naidulot ko sa inyong magkapatid. Sa ikalawang pagkakataon, pagtulungan nating ibalik ang lahat sa dati. Magtiwala ka, magtatagumpay tayo ngayon.”
Tatlong maliliit na itim ding kopa ang sinalinan nito ng likidong mula sa malaking itim na kopa. Kinuha niya ang isa. “Tulungan mo akong maipainom ito kay Selong,” anito. Pagkatapos, pinagtig-isahan namin ang dalawang natira.
Sa bibig ay napakatamis ng likido, higit pang matamis kaysa pulot. Pero sa tiyan, ang tama niyo’y higit pang mabagsik kaysa alinmang alak na natikman ko na. Hinalukay niyon ang aking sikmura.
Humingi siya ng tatlong bala. Pagkaabot ay inihulog ang mga iyon sa malaking kopa. Inalug-alog. Dinasalan. Saka ibinalik at muling ipinakarga sa aking baril.
“Magtiwala ka, magtatagumpay tayo ngayon. Babalik tayo sa nakaraan, noong nabunggo ako ni Selong sa palengke. Pero sa halip ay nasa anyo ako ng isang matanda. Babalik ang lahat sa dati kapalit ng kabataan ko at kagandahan. Sa ating tatlo, ikaw lamang ang makakaalaala sa mga nangyari sa pagitan natin. Muli, patawad!”
Hiningi niya sa akin ang baril. Itinapat ang bunganga niyon sa kanyang puso. “Paano, mauuna na ako. Ganito rin ang gawin mo kay Selong at sa iyong sarili.”
Pumikit ako.
Bang!
Pinulot ko ang baril. Nilapitan si Selong. Itinutok ko ang bunganga niyon sa tapat ng kanyang puso. “Para sa ikabubuti, ‘Tol.” Kinalabit ko ang gatilyo. Ibinuga niyon ang pangalawang bala.
At ako na. Lalo pang guminaw dahil mag-uumaga na noon pero tagaktak ang pawis ko. Isa… dalawa… tatlo.
Bang!
PAMILYAR sa akin ang tagpong iyon pagmulat ko ng mga mata. Kaiibis namin ni PO1 Marcelo Alcantara buhat sa traysikel nang isang ginang ang nagsisisigaw dahil tinangay ng kabataang lalaki ang kanyang bag. Hinabol namin ang isnatser. Sa kasamaang-palad, sa isang likuan ay isang matandang taong-grasa ang nabunggo ng kakambal ko. Tumalsik ang matanda. Nahuli ko ang isnatser at naibalik sa ale ang kanyang bag.
Kaso sa ospital, noong puntahan namin sa kanyang silid ang matanda ay wala na ito. Hinanap namin ngunit talagang naglahong parang bula.
Palabas kami ng ospital nang isang bagum-bagong SUV ang huminto sa harap namin. Sundo iyon ng mayamang ale. Ang driver ay ang dalaga nitong anak, edad biente, humigit-kumulang. At hawig na hawig ni Sinamar.
Pabalik sa bayan, sa loob ng sasakyan ay kung ilang beses kong siniko si Selong. Paano, hindi niya masagut-sagot nang maayos ang mga tanong ng ale. Nakapagkit ba naman ang mga mata sa nagmamanehong dalaga!


(Una nang nalathala sa Liwayway Magazine)

Pambansang Kumperensiya sa Pagpapayaman ng Wikang Filipino at Sawikaan 2010 Salita ng Taon

Matagumpay na naidaos ang Pambansang Kumperensiya sa Pagpapayaman ng Wikang Filipino at Sawikaan 2010 Salita ng Taon noong Hulyo 29-30, 2010 sa Pulungang Recto, Bulwagang Rizal, Kolehiyo ng Arte at Literatura sa UP Diliman. Ang kumperensiya na dinaluhan ng mga guro sa Filipino sa buong bansa ay itinaguyod ng Filipinas Institute of Translation, Inc., UP Sentro ng Wikang Filipino—Diliman, Anvil Publishing, Inc. at Kolehiyo ng Arte at Literatura ng UP Diliman.
Pagkatapos awitin ang Pambansang Awit noong unang araw, Hulyo 29, ang kumperensiya ay pormal na binuksan sa pamamagitan ng Panimulang Pagbati mula kay Prop. Romulo P. Baquiran, Jr., Tagapamahalang Direktor ng FIT, Inc. at talumpati Tungkol sa Kumperensiya ni G. Roberto T. Añonuevo, Direktor ng Kumperensiya. Nakakaantig ng damdamin ang huling tinuran ni G. Añonuevo sa kanyang talumpati: “Mapalad tayo na mayroon na tayong pangulo na handang makipag-usap sa atin sa Filipino.”
Alas-nueve ng umaga nang simulan ang unang forum na may paksang Panayam Hinggil sa Pagpapayaman sa Wikang Filipino. Ang naging Tagapanayam ay si Dr. Zeus A. Salazar, ang kinikilalang Ama ng Makabagong Historiograpiyang Pilipino.
Ang ikalawang bahagi ng forum ay hinggil sa Mga Puwersang Humuhubog sa Makabagong Filipino. Tinalakay ni Dr. Jaime D. L. Caro, Unang Tagapanayam, ang tungkol sa Teknolohiya. Samantala, Wika ng mga Bakla ang tinalakay naman ni Prop. Jesus Federico Hernandez, Ikalawang Tagapanayam.
Alas-tres ng hapon, sumapit sa wakas ang pinakatampok na bahagi ng palatuntunan. Tumayo sa harap ng madla si Dr. Isagani Cruz, Kritiko, upang ipakilala ang Binagong Edisyon ng UP Diksiyonaryong Filipino na ang Punong Editor ay si Dr. Virgilio S. Almario, Pambansang Alagad ng Sining. Ang Binagong Edisyon ay limbag ng UP Sentro ng Wikang Filipino—Diliman at Anvil Publishing, Inc.
Bago ang Paghahandog ng mga Kopya sa patnugutan at sa ilang piling tanggapan at aklatan ay nagbigay muna ng talumpati si Dr. Almario. Ang kanyang talumpati ay may paksang Magdiksiyonaryo Ay Di Biro.
Sina Dr. Michael M. Coroza at Prop. Romulo P. Baquiran, Jr., umaga at hapon ayon sa pagkakasunod, ang naging Tagapamagitan sa unang araw ng kumperensiya. Ang unang araw ay tinapos sa pamamagitan ng isang masaya at masaganang salusalo.
Noong ikalawang araw, Hulyo 30, ay presentasyon ng mga nominadong salita. Pormal itong binuksan sa pamamagitan ng talumpati-Paliwanag sa Salita ng Taon na ibinigay ni G. Añonuevo.
Ang mga nominado para sa Sawikaan 2010 Salita ng Taon, kasama ng mga tagapagsulong, ay ang mga sumusunod:
 LOAD nina Christine Marie Magpile at Geraldine Uy-Escolar
 TARPO ni Jelson Estrella Capilos
 AMPATUAN ni Vladimeir Gonzales
 EMO ni Anna Marielle Dy
 ONDOY ni Jayson Petras
 NAMUMUTBOL ni Joselito delos Reyes
 JEJEMON ni Dr. Rolando B. Tolentino
 SPAM ni Genaro Gojo Cruz
 SOLB ni John Enrico Torralba
 UNLI ni April Perez
 KORKOR ni Schedar Jocson
Bawat nomindong salita ay ipinagtanggol ng kanyang tagapagsulong sa loob ng 20 minuto.
Ang nagwaging Salita ng Taon ay ang JEJEMON ni Dr. Rolando B. Tolentino;
pumangalawa ang ONDOY ni Jayson Petras; at tabla sa ikatlong puwesto ang TARPO ni Jelson Estrella Capilos at KORKOR ni Schedar Jocson.
Ang mga tagapagtaguyod ng mga nagwaging salita ay nag-uwi ng gantimpalang salapi at pagkilala.
Tinapos ang dalawang araw na kumperensiya sa pamamagitan ng Pangwakas na Pananalita ni Dr. Elena R. Mirano, ang dekana ng Kolehiyo ng Arte at Literatura.
Si Prop. Victor Emmanuel Carmelo D. Nadera, Jr. ang naging Guro ng Palatuntunan sa ikalawang araw.

Alamat ng Suguidan

(Jhoanna Wayne,
Gaya ng iyong mungkahi, narito ang alamat ng ating barangay na isinulat ko sa anyong patula. Katulad ng iba ko pang mga akda, alam kong itatago mo ito bilang koleksyon…
Pagsapit ng araw na ako’y mag-asal batang katulad mo ngayon— makulit at sumpungin— ilabas mo ito at basahin para sa akin. Napakatanda ko na marahil noon— uugud-ugud na’t ulyanin— ngunit gaya mo kapag kinukuwentuhan kita, pangako, anak ko, makikinig ako sa iyong pagbasa.
Malilimot ko marahil ang lahat ngunit hindi ako magbabago bilang…
Ang mapagmahal mong ama,
William P. Nucasa

NANG UNANG panahong di pa nasasakop
ng mga Kastila itong bayang irog,
sa lupaing sakop ng hilagang Luzo’y
may kay gandang dilag na nabuhay noon.

Siya’y unica hija ng iginagalang
na Datu Naandor ng Tribo Sirmata;
Susana ang kanyang mahal na pangalang
naging bukambibig noon ng balana.

Ang ina naman niya, ayon sa alamat,
ay ang pintakasing Diwata Pusaksak;
sa tribo Sirmata, ang adang natura’y
ang kasamba-sambang diyosa ng kariktan.

Gayong sa estado’y kay taas na tunay
at sa kagandaha’y diyosa ang kabagay,
kay Susana’y nahan ang pusong mababa
at bukas-na-palad sa api at dukha.

Sa gayo’y lalo pang minahal ng madla
si Datu Naandor saka si Susana;
sa palasyo nila’y dagsa bawat araw
mga panauhing doon ay dumalaw .

MAGLALABING-WALO noon ang dalaga
nang ang tribo nila’y dalawin ng sigwa
mayro’ng isang grupo ang ano’t nag-alsa,
gustong humiwalay sa Tribo Sirmata.

Ang pangkat na yaon ay kinabilangan
ng mga bandidong kilabot sa tapang;
kapanalig nila’y ilang mayayaman
na uhaw sa dugo at kapangyarihan.

Sa harap ng tribong may damdaming hati
na nararamdamang magkakatunggali
mayro’ng magagawa kaya si Susana
nang huwag mahati ang Tribo Sirmata?

Noong nagkaharap ang mga opisyal
ng dalawang panig upang pag-usapan
ang makabubuti sa Sirmatang mahal
pumagitna ang dilag at kanyang tinuran:

“Sa tatlong mga tribong ngayo’y nakalatag
sa ating lupaing ngala’y Ilokandia
ay totoong tayo ang pinakamalawak,
pinamalakas, pinakasagana.

Ngunit ang totoo’y batang paslit pa lang
itong ating tribo kung ating ihambing
sa mas malalakas at naglalakihang
kung ilan pang tribo sa palibot natin.

Paano kung bukas o sa makalawa
ay lusubin tayo ng mga banyaga?
Kayong naghahangad mahati ang Sirmata
sa tribo’y di tunay ang inyong pagsinta!”

Ang mga bandido, pagkarinig nito
ay nagsialisang pawang nakayuko;
at magmula noo’y wala nang narinig
hinggil sa kanila o sa kapanalig.

MAY DALAWANG naging masugid na kabig
si mutya Susana na kaibig-ibig;
ang isa’y si Guido, anak ni Amyanan
na datu ng tribo sa kahilagaan.

Ang isa ay Dante naman ang pangalan,
pambatong binata mula katimugan;
siya’y unico hijo ni Datu Bagatan
ng isa pang tribo sa Kailukuhan.

Sa dalawa’y walang itulak-kabigin
ang tulirong pusong pihika’t mahinhin,
ang mga binata kasi’y kaiba rin
sa liksi at lakas at kisig na angkin!

ISANG UMAGA habang naliligo
si mutya Susana na musa ng tribo’y
may biling dumating: Agad kang magtungo
sa silid-tanggapan ng ama mong puno.

Kaya ang pagbababad sa sariwang gatas
na nakagawiang laging isang oras
ay dagling tinapos, agad siyang nagbanlaw
ng tubig na mula sa mahiwagang bukal.

Si Datu Naandor ay may binabasa
noong kanyang datnan sa tanggapan niya
kaya’t sinabihang siya’y umupo muna
habang inaantay ang oras ng ama.

May kabang bumangon sa dibdib ng dilag
ano ang sa kanya ay ipahahayag?
Sa tanang buhay niya’y pangalawa ito
na ipatawag siya ng amang pinuno.

Ang una ay noong siya’y naglabing-walo
kung saan naganap sa dako ring ito—
pagkatao niyang banal na sekreto
ay noon lamang niya ganap na natanto.

Siya’y umiyak noon ngunit hindi wari
kung iyo’y sa galak o kaya’y pighati;
siya’y anak ng diyosa ngunit anong bago
kung tuwi-tuwina’y wala naman ito?

Ngayon nama’y ano kayang magaganap—
may bagong lihim ba na ipagtatapat
si Datu Naandor na ama niyang liyag?
Kaba sa dibdib niya ay lalong tumingkad.

Iyon lamang naman pala ang sinabi—
sa pag-aasawa, siya’y minamadali;
bakit hindi pa raw siya pumipili
sa mga kabig niya, kina Guido’t Dante?

Si Datu Naandor ay tulad din pala
ng kahit na sinong tumatandang ama
na bago pumanaw ay gustong makita
ang magiging bunga ng kaniyang bunga.

Sa pamamahala’y hapo na marahil
si Datu Naandor na kay buting lider;
ang kapangyariha’y gusto nang ipasa
sa magiging kab’yak ng unica hija.

Noong gabing iyon, bago nakatulog
may pasyang binuo si Susanang irog—
sa lalong madali ay pipili na siya
kina Guido’t Dante na mga kabig niya.

ANG DESISYONG yaon ay nakatuliro
sa tagahanga rin na isang engkanto;
kaya agad-agad ay nagtungo ito
sa mundong tahanan nating mga tao.

Siya’y walang iba kung hindi si Kiram,
prinsipeng engkanto na isang tikbalang;
sa kanyang mahika at kapangyarihan
sa balang gustuhi’y sino ang hahadlang?

Nang gabi ngang iyon, siya’y napakita
sa panaginip ng sintang dalaga;
malinaw niya roong ipinakilala
ang kanyang sarili’t matapat na nasa.

Ang kaniyang puntong may bahid katwiran—
sa puso ng dilag, siya ma’y may karapatan
pagkat si Susana’y may dugo rin naman
ng isang engkantong gaya ng tikbalang!

Naalimpungatang puno ng hilakbot
dahil sa dumalaw sa kanyang bangungot;
si Susana’y hindi na nakatulog pa
lumuhang magdamag, damdami’y balisa.

NANG GABING sumunod, tulad ng paraan
ng kanyang pagdalaw nang gabing sinundan
ay muling dinalaw ni Prinsipe Kiram
si Susanang kanyang pinakamamahal.

Tahasan na ritong binigo ng dilag
ang pagsintang luhog ng binatang dayo
na nagsilbi tuloy mitsa ng pagsiklab
ng matinding poot sa nabigong puso.

Ang sabi ni Kiram: “Kung mahal mong tunay
ang Tribo Sirmata at ang iyong tatay,
sa ikapitong gabi, sa ‘king pagbabalik
ikaw ay sasama sa ayaw mo’t ibig.

Paano kung ayaw sumama ng dilag?
“Buhay ng ama mo ang magiging bayad!”
Upang gipitin pa ang dalagang irog
ganito ang kanyang huling pananakot:

“Mula ngayong gabi, sa tribo mong mahal
ay may mamamatay na isang opisyal;
anim lahat silang magsasakripisyo
sa pampitong gabi nama’y ang tatay mo!”

KINABUKASAN nga’y ginising ang dilag
ng isang balita na ubod ng saklap—
namatay sa hindi malamang dahilan
ang kay lakas naman na punong babaylan!

Kung gayo’y totoo ang banta ni Kiram?
Sino ang susunod sa mga opisyal?
Ang panaginip niya ay ipinaalam
kay Datu Naandor na ama niyang mahal.

Ngunit katulad niya noong dakong una,
ang kanyang ama ma’y hindi naniwala
nagkibit-balikat saka ang tinuran
na patawa halos: “Nagkataon lamang!”

Nang gabing sumunod naman ay namatay
ang lubhang matapat na puno-ng-bantay
na agad sinundan nang gabing sumunod
ng punong-tagapayong sa dunong ay ubod!

Ay, noon pa lamang pinaniwalaan
ng kaniyang ama na tunay si Kiram;
kaya agad-agad ay kanyang tinawag
ang kanyang konsehong takot at bagabag.

Ang pulong na yaon ay halos maghapon
ngunit wala silang nabuong solusyon;
gayon nga marahil pagkat batid nilang
di nila katapat si Prinsipe Kiram.

ANG PROBLEMANG yaon noong nakarating
sa dalawang kabig na ubod ng giting,
kahit magkaribal sa puso ng dilag
ay sanib-pwersa’t nagkasundo agad.

Dahil hindi alam ang panggagalingan
ng karibal nilang engkantong tikbalang,
sila ay nagpasyang ang tribo’y kubkubin
ng bakod na lupang bundok ang kaparis.

Bago nga sumapit ang pampitong gabi,
na takdang pagbabalik ng dayong prinsipe,
ang lugar ay nagtila isang munting lungsod
na napalibutan ng bakod na bundok!

KINABUKASAN ay dalawang balita
ang bombang sumabog sa Tribo Sirmata:
ang isa’y mabuti, ang isa’y masama.
(Dapat bang umiyak o dapat magsaya?)

Ang mabuting balita ay buhay ang datu
ngunit ang masaklap, kay sakit na todo—
patay na ang dilag noong nasumpungan
sa kanyang maringal na silid-tulugan.

Bagamat naiwan katawang pisikal
tagumpay si Kiram na kunin ang mahal;
naiuwi niya yaong espiritu
ni Susanang kanyang pinakapipintuho!

SA TABI ng bangkay ng babaeng liyag
sina Guido’t Dante ay nagpatiwakal;
ang sari-sarili’y kanilang sinaksak
ng kani-kanilang kay tulis na punyal.

Gaya ng kanilang madalas sabihin
noon kay Susana: Buhay ay aanhin
kung di rin kasama at hindi kapiling
ang dilag na tibok ng puso’t damdamin.

Sa iisang dako’y sabay nang ilibing
ang tatlong binuklod minsan ng pag-ibig;
panggitna ang dilag, sang-ayon sa hiling
nina Guido’t Danteng matapat niyang kabig.

MATULING lumipas ang ilang panahon…
isa, dalawa, tatlo’t kay rami pang taon,
ano’t isang araw ay nagisnan na lang
ang himalang yaon sa pinaglibingan.

Sa lugar ay mayrong tumubong pahaba
na isang kay taas na bundok na lupa;
sa himpapawid, kung tingnang pababa
ang dako’y hinati nito sa dalawa.

Sa kadakilaan ng napakawagas
na pagmamahalang doon ay namalas
ang lugar na iyong lubhang maalamat
ay pinangalanang Barangay SUGUIDAN.

Ito ay hinango mula sa umpisa
ng ngalan nina SUsana, GUIdo at DANte;
ang tumubong bundok sa pinaglibingan
ay mayron din namang ginampanang parte.

Noong ang Suguida’y hatiin sa dal’wa
baryo Suguidan Sur at Suguidan Norte;
ang bundok na yaong balot ng hiwaga
ang siyang nagsilbing kanilang boundary!

Si Orokatu ng Republikang Saging

Limang tsonggo ang nagsadya kay Orokatu kaninang umaga lamang. Katulad ng walong unggoy na nagsadya rin sa kanya noong nakaraang araw, at katulad ng mga iba pang nauna, hinihimok siya ng mga iyon na lumaban sa nalalapit na Hangalang Pampurok. Sa Republikang Saging, hangalan ang tawag sa proseso ng pagpili nila ng magiging mga lider.
Nito lamang nagdaang mga ilang taon o mula nang maluklok ang maraming politikong may talsik ng dugong linta at ulupong, ang hangalan ay unti-unting nag-tila labanan ng yaman at popularidad. Ang proseso, sa gitna ng nagkakatipong mga mamamayan ay tatawaging isa-isa ang mga kandidato sa isang partikular na posisyon. Hahatulan ng mga hurado ang isang kandidato ayon sa lakas o hina ng palakpak sa kanya.
Gaya ng sa halalan nating mga tao, dito madalas nagkakadayaan. Tuwing hangalan, sa halos lahat ng dako ay may napapaulat na bilihan ng palakpak. Sa ibang mga lugar ay sapilitan pa nga, may kasamang dahas at banta. Bawal ang ganito ngunit wala namang magawa ang bungal na pangasiwaan ng hangalan.
Mga matsing ang karamihang nanunungkulan sa Republikang Saging. Kaya siguro napipisil siyang isabak ng ng mga kapurok sa nalalapit ng hangalan ay dahil isa siyang matsing.
Kung paanong may antas-antas tayong mga tao sa ating lipunan, mayroon din ito sa Republikang Saging. Ang Estadong Matsing ang pinakamataas. Nabibilang dito ang mga propesyonal, mga matatagumpay na mangangalakal at mga mamamayang may pambihirang kakayahan. Sumusunod ang Estadong Unggoy. Nakahanay rito ang mga tagapamayapa, mga maliliit ng negosyante at lahat ng mamamayang kaya nang mabuhay mag-isa. Ang Estadong Tsonggo ang pinakamababa. Binubuo ito ng mga bata at lubhang matatanda nang mamamayan. Yaong mga bagong silang, mga pasusuhin, mga mag-aaral at iyong mga matatanda na hindi na kayang umakyat ng puno.
Ang sagot ni Orokatu sa limang tsonggo ay katulad din ng isinagot niya sa walong unggoy at sa mga ibang nauna: Pag-iisipan kong mabuti. Maraming salamat sa paniniwala ninyo sa akin!
Ang totoo, gayon man, ay ayaw lamang niyang harapang pahindian ang mga kapurok. Noon pa ay napagpasyahan na niyang hindi siya makikisawsaw kailan man sa kanilang napakarumi at napakadugong pulitika. Sa edad niyang labing-anim, hitik na siya sa karanasan, hinog na sa kaalaman, sa halos lahat ng bagay-bagay ukol sa Republikang Saging.
Magsasampung taong gulang siya noong maging guro. Sa panig na iyon ng lubhang napakalawak na kabundukan, dahil iisa lamang ang pribadong paaralan, hindi nakapagtatakang naging estudyante niya ang mga anak ng halos lahat ng politiko noong panahong iyon. Sa Araling Pangkasaysayan, kapag ang paksa nila’y ukol sa pulitika, sa mga nagawa ng nangakaraang Administrasyong Pampurok, tuwina’y mainit na nagkakadabatehan ang mga anak ng mga politiko.
Pasiklaban ang mga ito sa mga di-umano’y kapagma-pagmalaking proyektong nagawa ng kanilang angkan. Kung lilimiing mabuti, gayon man, ang mga proyektong binabanggit ay hindi naman talaga ginawa para sa kapakinabangan ng madlang Republikang Saging. Ginawa ang mga iyon, unang-una, para sa kanilang sariling kapakanan.
Isa pa iyon sa mga kahayagan ng sobrang pulitika sa Republikang Saging. Dala-dala ng mga anak hanggang sa eskwela ang pagiging politiko ng kanilang angkan. Gayong karamiha’y blangko ang ulo, tuso at sobrang mayayabang ang mga ito. Marami sa kanila ang ibinagsak ni Orokatu ngunit nagtaka siya kung bakit nagtapos ang mga ito.
Nang sadyain niya, isang araw, ang presidente ng paaralan sa opisina nito, naratnan niya roon ang isang malaking politiko. Kalaunan, nalaman niya, marami palang kumpareng politiko ang kanyang boss. Noong sumunod na pasukan, sa ibang paaralan na nagturo si Orokatu.
Isang hapong galing sa eskwela, pauwi sa kanyang yungib ay nasalubong niya ang pinsang si Babakiko. Hindi niya alam na nakabalik na pala ito sa Republikang Saging. Tulad niya, isa ring guro si Babakiko. Gayon man, nagbitiw ito sa paaralang pinagtuturuan, tatlong taon na ang nakararaan, upang maging tagabo (katumbas ng dyanitor sa ating mga tao) sa Isla Puting Bato.
Ang Isla Puting Bato ay isang teritoryo sa malayong lupain na ayon sa mga nakapunta na roon ay higit na mayaman at higit na payapa kaysa sa Republikang Saging. Isipin na lamang na kayang pasahurin ng mga tagaroon ang isang tagabo ng walundaang orot kada buwan. Sa Republikang Saging, ang mga guro ay sumusuweldo lamang ng anim napu hanggang sandaang orot buwan-buwan.
Masayang binati, mahigpit na kinamayan siya ni Babakiko. Masigla ang maikling kamustahan. Bago sila naghiwalay, inanyayahan siya ng pinsan na dumalaw sa yungib nito kinagabihan noon.
Tama ang larawang iginuhit ni Orokatu sa kanyang imahinasyon tungkol sa yungib ng pinsan. Pangmayaman ang loob niyon. Sa mesa, iba’t ibang uri ng pawang espesyal na saging ang nakahain. Ang kabuuan ng yungib ni Babakiko ay hindi kayang tapatan ng kahit sino mang guro sa Republikang Saging.
At ano ulit, niyayaya siya ng pinsan na mag-apply rin bilang tagabo sa Isla Puting Bato? Sa nakita niyang iniunlad ng pamilya ng pinsan, alam niyang madali lamang siyang mahihikayat ni Babakiko.
Pero kaya ba niyang iwan ang pagtuturo? Anim na taon nang ito ang buhay niya. Sabi ni Babakiko, bakit niya patuloy na isusugal ang kinabukasan ng kanyang pamilya sa isang propesyong pinagtaksilan na ng pamunuuan ng Republikang Saging? Sa umiiral na batas nila roon, pangunahing dapat pagtuunan ng pansin ng pamahalaan ang sektor ng edukasyon. Pero sa papel lamang iyon. Ang masama pa, napasok na rin ito ng korapsyon.
Napatunayan ito ni Orokatu sa kanyang sarili. Madalas noong maantala ang kanilang sahod. Minsan, umaabot pa ng buwan. Kasama ang ilang kagurong nagmamalasakit, gumawa sila ng lihim na pagsisiyasat. Isang anomalya ang kanilang natuklasan. Kaya pala naaantala ay dahil ikinakalakal pa ng mga nakatataas sa kanila ang kanilang pera.
Kipkip ang lahat ng nakalap na ebidensya, nagtungo sila sa kinikilala nilang mga kinauukulan. Pero nagturuan lamang ang mga iyon. Isa man ay walang nagbukas ng tainga ukol sa kanilang inilalapit na hinaing. Bago nila namalayan, sa mga liblib na paaralang pampurok na sila nakadestino. Nakasama sa kanila ang paghahanap ng katarungan.
Nabuksan din niya kay Babakiko ang panghihimok sa kanya ng mga kapurok nila na tumakbo sa nalalapit na hangalan. Uli, wala siyang naitugon sa mga de-kahong argumento ng pinsan. Sa lahat ng sinabi ni Babakiko, ito ang hanggang sa ngayo’y tila naririnig pa rin ni Orokatu: Sira ang ulo ng sinumang naghahangad na makapasok sa mundo na pinamumugaran ng lahat ng uri ng pagtataksil sa bayan!
Tama lahat ang sinabi ng kanyang pinsan. Sa Republikang Saging, kani-kanyang sarili, hindi ang bayan at mga mamamayan ang pinaglilingkuran ng mga politiko. Kung sakali at nahimok siyang tumakbo, isa siyang munting alon sa gitna ng karagatan na nag-aambisyong pagpira-pirasuhin ang isang napakalaki, napakatibay na barko!
Nakumbinse siya ng pinsan. Pagbalik niyon sa Isla Puting Bato noong nakaraang araw ay dala-dala nito ang mga papeles ni Orokatu. Para sa pinapangarap na kinabukasan ng pamilya na hindi kayang ibigay ng Republikang Saging, papasok din siya bilang tagabo sa malayo, banyagang lupain na iyon.
Sa huling mga minuto ng mga klase niya kanina ay pahapyaw nang nagpaalam si Orokatu. Maging ang mga pinakatuso, pinakapasaway sa klase niya ay umiyak. Halos bumaha ng pinagsama-samang mga luha nila ang bawat silid ng klaseng pinagpaalaman niya. Totoong ganon siya kamahal at ganon din niya kamahal ang kanyang mga mag-aaral.
Sa mga susunod na araw, kapag naroon na siya sa Isla Puting Bato, alam niya iiyak pa rin siya… para sa kanyang bayang Republikang Saging!

Ang Buwan Ng Hunyo

Noon ay Hunyo rin, naaalala pa
nang unang tumuntong ako sa eskwela;
sa silid-aralan, nang iwan ni Ina
ang mga mata ko ay balon ng luha!

Sa mura kong gulang noo’y inakala
na ang paaralan ay pook-parusa;
ito’y bilangguan na kaya ginawa
magiging kulungan ng pilyo at pilya!

Nagkamali ako pagkat ang nangyari
habang tumatagal, ang luha’y napawi;
ito’y nahalinhan ng ngiti at tuwa
sa piling ng aking mga kaeskwela!

Ang buwan nga ng Hunyo ang siyang simula
ng pagkatuto ko sa maraming bagay;
nag-umpisa rito ang aking karera—
ang paglalayag ko sa laot ng buhay!

Ang apat na sulok ng silid aralan
sa aking pananaw, ngayon ay iba na;
ito’y silid pala na binubukalan
ng maraming dunong na dapat makuha.

Ngayo’y Hunyo ulit, pasukan na naman
balik sa eskwelang pinananabikan;
makikita muli mga kaibigan
pati mga gurong kinagigiliwan!

At tulad ng dati’y muling magsisikap
sipag at sigasig magiging kalasag;
pagpupursigehang kamtin ang pangarap—
ang inaambisyon na magandang bukas!

Pilipino: Saan Ka Nanggaling at Saan Patungo?

Pilipino, saan ka nanggaling?

Ayon sa alamat, sarili kang likha
noong mapagpalang kamay ni bathala;
kayumanggi ikaw sapagkat perpekto
ang ginawa Niya sa iyong pagluto.

Sobrang kay palad mo pagkat binigyan pa
ng bayang sa likas na yama’y sagana;
ang kabukiran mo ay napakataba,
katubigan naman ay kay raming isda.

Pilipino, saan ka patungo?

Sa iyong abala na magha-maghapon
nasubok mo na ba na minsa’y suriin
ang iyong sarili? Ikaw pa ba yaong
perpektong nilikha nang Kanyang lalangin?

Nasubok na rin ba na minsan ay dinggin
ang nakatutulig na bulong ng hangin:
ang putok-armalite na sumisingasing
at daing-hingalo nang walang makain?

Pilipino—
Saan ka nanggaling?
Saan ka patungo?

Sulo Sa Karimlan (karugtong ng "Kuwento Ng Isang Anghel")

Ang kwento sa likod ng buhay ni Angel, natuklasan ko, ay isa ngang pambihirang kasaysayan. Ganito kasining na mga kwento ang tipong nagkakapitak sa napakaprestihiyosong mga pahina ng antolohiya ng mga nagwawaging akda sa Palanca Awards. O kung susulatin ng isang Ingles, sigurado ito sa pinagpipitaganang Pulitzer Awards ng Amerika.
Ngunit ang kwento, ayon sa request, ay isusulat hindi para ipakipagtimpalak. At bilang isang mabuting manunulat ng buhay, ‘ala mang permadong kasunduan ay dapat akong umindak ayon sa tugtog na gusto ng nagpapasulat. Isusulat ko ang kuwento hindi upang pagkaperahan mula sa mga patimpalak. Isusulat ko ito upang kung mailathala ay pakikinabangan ng mga makababasa. Magsilbi nawa itong sulo pabalik sa liwanag ng maraming iba pang anghel na nasa karimlang pinanggalingan ni Angel – ang pre-marital sex.
Pero hintay! Paano ko kaya magagawang wholesome ang kwento gayong maitim pa ‘ata kaysa dilim ng gabi ang background nito? Paano ko isususulat, halimbawa, na hindi kukwestiyunin ng moralidad ang ilang bulgar na salita at berdeng tagpo na literal na inilahad ni Angel sa draft? Kalabisan nang banggiting ang isang gaya ni Angel na laking States, liberated, ang sex (daw) ay isang bukas na paksa. Isang bagay, alalaong-baga, na malayang gawin kahit walang basbas ng matrimonyo. (Sanabagan, hindi kaya masyadong napakaramot ng pagkakataon upang ngayon lamang ako pahintulutang makilala si Angel? Ha-ha!)
Anuman, bandang huli ay nagawa ko ring maging smooth ang mga kaberdehan ng kwento. Ngunit kung ano ang wakas nito ay hindi ko mapagpasyahan. Patuloy itong nakabitin sa wala. Syempre, gaya ninyo ay ayaw ko ring ang maagang pagkamulat ni Angel sa larong mabuhay ay mauuwi sa maagang kamatayan. Dapat malaman ng mga bumabasa na ang manunulat na ito, higit kaysa kanino man, ay napamahal na rin kay Angel.
Isang araw ay tumawag ako kay Angel.
“Ow, kumusta na?” si Angel. “Tapos na ba ang story ko? Pakitapos naman, please, bago mahalata ang tiyan ko. Syempre, bago ako magsimbang may bulak sa ilong ay gusto ko munang mabasa kung anu-ano ang mga kabalbalang pinaggagawa ko sa buhay.”
“Is there really no other way to get out from this, other than killing yourself, Angel? Maryosep, andami riyang ibinebenta ang sarili para lamang mabuhay. And yet, here you are born with silver spoon planning to commit suicide…”
Naulinigan ko na naman sa linya ang mga pinong tawa ni Angel. “Ha-ha, don’t tell me, iaalok mo na naman sa akin ang sarili mo, Mr. William P. Nucasa? I tell you, long before I made a decision na ipasulat ang buhay ko ay napagpasyahan ko nang ganito ang aking magiging wakas. Papatayin din lamang ako sa amin kapag malaman ito, magpapakamatay na lamang ako. You just don’t know, perfect daughter ako sa tingin ng parents ko. And damn me dahil pagkatapos ibigay sa akin ang lahat ng gustuhin ko’y ganito lamang ang aking igaganti. It’s a big bullshit! Ang laking kahangalan. Para akong gamu-gamong nag-dive sa apoy.”
“Pero ang isang pagkakamali ay hindi maitutuwid ng isa pang pagkakamali, Angel. Sa ganyang lagay mo ngayon, lalong clear dapat sa iyo that there are really things that we must not go beyond.”
“Kung nag-pari ka, alam mo, ang husay mo sigurong pari. But I’m so sorry dahil gaya ng sinabi ko sa ‘yo noon, ipagdasal mo na lamang ako. No other choice na talaga, e. Sukol na ako.
Anyway, makasiya sana sa ‘yo ang inihanda kong kabayaran sa pagsulat mo ng buhay ko. I have three luxury cars and some millions of pesos in my account. Sa Last Will and Testament ko, one-thirds nito ay mapupunta sa iyo. The remaining two-thirds will go to charity. Alam mo na, pampalakas kay Lord upang kahit papaano ay mabawasan naman ang mga kasalanan ko.”
Walang damdamin ang ginawa kong pagtawa. “Hindi ko alam, nabili mo na pala ako. Thanks ha, pero siguro naman ay hindi kasali sa mga nabili mo ang karapatan kong tumanggi sa alok mo. Takot ako sa maraming pera, alam mo? Besides, as of now ay happy na ako, kuntento na ako, na motorsiklo lamang ang service ko.”
“Whatever, bahala na lamang kayong mag-usap ng lawyer ko. In case di mo talaga maihabol ang story ko, bahala ka na. Sana gawan mo ng paraan para mai-publish. Then, for the second and last time ay hahangarin mo naman sigurong masilayan ako bago ihatid sa huling hantungan. Kapag makita mong tinatabunan na ako ng lupa, iiyak ka kaya?”
Nasumpungan ko na lamang ang aking sarili, pagka-end ni Angel sa tawag ko, na kinukwestyon ang ilang reyalidad ng buhay. Kung ang pag-ibig ay isang sugal ng larong mabuhay, nasaan ang katwiran at ginawang laging talunan ang mga babae? At, sa kasalukuyang sitwasyon, si Angel nga ba talaga at ang walang malay na sanggol sa sinapupunan nito ang dapat magbuwis ng buhay kung mayroon mang dapat magbuwis nito?
Anuman, alam kong hindi natutulog ang Diyos upang makaligtaan ang krisis na ito sa buhay ni Angel. Umaasa akong gaya ng isang tupang nawalay mula sa siyamnapu’t siyam, gagawa at gagawa Siya ng paraan upang ang anghel na ito ay muling maibalik sa liwanag.
Hindi naglipat linggo, isang hapong malakas ang buhos ng ulan ay tumunog ang cellphone ko. Sa screen, isa sa dalawampung numerong konektado kay Angel ang nakarehistro. Pinindot ko ang buton para sa Ok.
“Hello…”
“Hello,” hindi kay Angel ang boses. “Ikaw ba si William Nucasa, anak?” Nag-“opo” ako. “Mama ni Trisha ito.” PAGTATAPAT: Trisha ang tunay na pangalan ni Angel. “Tungkol ito kay Trisha, anak,” anitong tila umiiyak o galing sa pag-iyak. “Please, be at Saint William’s Cathedral tomorrow. Ten A.M. mag-i-start ang ceremony. Please, anak, I beg you…”
Nine A.M. kinabukasan nang dumating ako sa Saint William’s. Bagamat isang oras pa bago ang seremonya ay gitgitan na sa parking space ng simbahan ang napakamamahal na mga sasakyan. Dyaske, saan ko ba ipa-park ang motorsiklo ko?
At ano ito? Apat na kalalakihang nangakabarong ang agad ay sumalubong sa akin bago pa man makasapit sa pinto ng simbahan. Wow ha, ganito ba talaga ako ka-VIP sa libing ni Angel? (Trisha na pala ngayon). Pero bakit pinalilibutan ako? At, bago ko pa namalayan, isang matigas na bagay na ang naramdaman kong itinutok sa likod ko.
“Napag-utusan lang po,” anang isa, iyong may pinakabruskong mukha. Sino kaya ang mga ito? Mga hired killer? “Itutumba” ako? Bakit, ano’ng aking atraso? “Sumunod ka na lang kung ayaw mong masaktan.”
Huminto kami sa tabi ng naka-park na Nissan Patrol na heavily tinted ang salamin. “Siya ba?” Galing sa isang nasa loob ang boses. ”Papasukin na’t nang matapos agad e makuha na natin ang ating komisyon.”
Panginoon ko, “itutumba” na ba talaga ako? Saan? Paano na ang libing ni Trisha?
Sapilitan akong ipinasok sa awto. At ang gulat ko nang masinong isang bakla pala ang nasa loob nito! Santa Maria, di bale na pong bistayin ako ng bala h’wag lamang mapagsamantalahan ng baklang ito!
“Hmp, matikas ka nga pala,” sabi ng bakla habang sa tingin ay sinusukat wari ako. “Ow, ano pang ginagawa mo? C’mon, umayos na’t nang tayo’y matapos agad.”
Sa pagyukong iyon ng bakla ay ubod lakas ko siyang sinipa. Pero maliksi ang kumag, nakailag. Inaambaan ko ng isa pang tadyak nang may kung anong ipinalo sa batok ko. At nagdilim ang lahat sa akin.
Ang apat na lalaking nangakabarong ang namulatan ko pagbalik ng aking malay-tao. “Sorry po,” matapat nilang paghingi ng paumanhin. “Tara na pong manhik sa simbahan at magsisimula na ang seremonya.”
Pagtayo ko, napansin kong iba naman na ang suot ko. Bakit naka-amerikana na ako? Nasaan na ang bakla? Inayusan lamang ba ako? Para ano?
Sa simbahan, mag-uumpisa na nga ang seremonya. Pero nasaan ang patay? Bakit pangkasal ang dekorasyon ng simbahan? Sino ang mga ikakasal?
Sa mando ng isa sa mga lalaki, lumakad kami sa aisle. Sa ikatlong upuan mula sa pinakaharap ay tumigil kami. “Kumilos ka ayon sa hinihiling ng mga pangyayari,” may banta sa tinig nito. At bago ako iniwan, kinapa nito ang baril na nakasukbit sa kanyang baywang.
At nag-umpisa ang seremonya. Bago ko pa mawatasan, heto na si Trisha— ang buhay na buhay na si Trisha–- na inihahatid palapit sa akin ng isang ginoong kagalang-galang ang tindig. Ang kagandahan nito na wika ko dati ay katakam-takam ay lalo pang naging katakam-takam ngayon dahil sa napakaelegante nitong gown.
At sino ang groom? Hu-hu-hu, makatatanggi pa ba itong inyong abang lingkod gayong sa tuwing mapadadako ang tingin ko sa lalaking may sukbit na baril ay lagi nitong kinakapa ang baywang?
Lumalakad ang seremonya ay naglalaro ang isip ko sa magiging tagpo pagkatapos ng kasal. May honeymoon kaya? Saan? “Pwede” pa kaya kahit magtatatlong buwan na? Paano? Ha-ha, ang likot naman talagang imagination ito, oo.
“Inuulit ko,” napalakas ‘ata ang boses ng pari. “Ikaw lalaki, tinatanggap mo ba si Trisha–”
“Opo, Father. Tinatanggap ko po at ipinapangako kong pakamamahalin siya habang ako’y nabubuhay.”
Tinitigan ako ng pari. Sa malumanay na boses, anito, “Please, anak, patapusin mo naman muna sana ako bago ka sumagot. Saka, “oo” at “hindi” lamang ang dapat mong isagot, okey?”
“Okey, fine, Father.”
Inulit ng pari ang tanong.
“Opo, Father.”
Maya-maya pa, naulinigan kong sinasabi sa akin ng pari: “You may now kiss the bride.”
Tinitigan ko si Trisha. Nagtatanong ang aking mga mata. “Pwede?”
Tumango siya.
Pero Diyos ko, saan ba hinahalikan ng groom ang bride? At kapag ki-kiss, yayakap pa ba? Walang yakap, kiniss ko siya sa forehead.
Halos magpugik sa tawa ang pari. ”Don’t tell me, iho, na buntis na’t lahat ay sa noo mo pa lang nahahalikan si misis?” (As if binibigyan ako ni father ng ideya na maliban sa lips, pisngi at noo ay may iba pang mga parte ang babae na kini-kiss. Kung alin-alin ang mga iyon, isang bagay na hindi lamang dapat si Father ang nakaaalam).
Hinila ‘ika n’yo akong bigla ni Trisha at sa b’welta kong yaon ay niyakap ako saka siniil ng halik sa labi. Gumanti ko. Matagal. Napakatagal.
“Iho, iha, tama na ‘yan,” marahang tinapik ng pari ang mga likod namin.
ALAS-KUWATRO ng madaling araw kinabukasan nang magising ako. “Trisha…” niyugyog kong marahan ang aking si Trisha. Nasa isang silid kami ng isang five star hotel for one-month stay, courtesy of our very own ninong, Honorable Mayor of Naguilian, La Union.
“Ummph… Bakit ba?” Sa malamlam na liwanag ng lampshade ay nabakas ko ang isang pilyang ngiti na gumuhit sa mga labi ni Trisha.
“Please...”
Hinalikan ko si Trisha sa lips. Marahan. Marahang-marahan. Pumusok. Pumusok nang pumusok.
“Di ba popsy, ito rin ‘yong … napuyat tayo kagabi?”
Hay naku, for sure, mali-late na naman ako mamaya sa 7:30 A.M. na klase ko. Pero valid naman ang reason, di ba? Just married nga naman, e! Ha-ha!

WAKAS

Gumagalang,


William P. Nucasa